Tajtelbaum (Teitelbaum) Rywa (Rywka), pseud.: Mała Wanda, Niuta, Wanda, Wanda Witwicka (1917–1943), działaczka komunistyczna, żołnierz Gwardii Ludowej i Żydowskiej Organizacji Bojowej.
Ur. 31 X w Łodzi w rodzinie żydowskiej, była córką Icka Majera Teitelbauma, fabrykanta, i Rajzli (Rozalii) z domu Hamburger. Miała siostrę Inę.
T. uczyła się w Łodzi w żydowskiej szkole religijnej dla dziewcząt organizacji Beit Jakow (Bejs Jakow, Szkoła Jakuba), a następnie w żydowskim gimnazjum żeńskim Józefa Aba. Wstąpiła do Organizacji Młodzieży Socjalistycznej «Spartakus», była także instruktorką w organizacji «Pionier». Za tę działalność została relegowana z gimnazjum i uczyła się w różnych szkołach średnich. Ostatecznie maturę zdała 9 VI 1936 w prywatnym gimnazjum żeńskim Luby Sołowiejczyk-Magalifowej w Łodzi. Od listopada t.r. studiowała filozofię i historię na Wydz. Humanistycznym Uniw. Warsz. Wstąpiła wtedy do nielegalnego Komunistycznego Związku Młodzieży Polski, a po wprowadzeniu na Uniwersytecie w październiku 1937 getta ławkowego działała w zwalczającym je Komitecie Obrony Honoru Akademika.
Po wybuchu drugiej wojny światowej przedostała się T. do Lwowa i po jego zajęciu 22 IX 1939 przez Armię Czerwoną studiowała tam w Inst. Nauczycielskim do r.n.; utrzymywała się z pracy sprzątaczki w koszarach. Po wkroczeniu 29 VI 1941 do miasta Niemców przeniosła się we wrześniu t.r. do Warszawy i zamieszkała w getcie, w mieszkaniu siostry, Iny przy ul. Dzielnej. Kierowała tam internatem Centrali Tow. Opieki nad Sierotami i Dziećmi Opuszczonymi «Centos». Włączyła się w działalność konspiracyjną komunistycznego Związku Walki Wyzwoleńczej i w styczniu 1942 przeszła z całym Związkiem do powstającej wówczas PPR. W marcu t.r. podjęła działalność w jej oddziałach zbrojnych – Gwardii Ludowej (GL), a od października także w powołanej w getcie konspiracyjnej Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), dowodzonej przez Mordechaja Anielewicza. Była łączniczką ŻOB ze Sztabem Głównym GL, kierowanym przez Mariana Spychalskiego, następnie przez Franciszka Jóźwiaka. W getcie powołała grupy ŻOB i pełniąc funkcję instruktorki piątek bojowych, dowodziła jedną z nich w składzie: Kazimiera Bergman, Bela Krakowska, Henia Mączkowska i Anita Duraczowa. Znając dobrze język niemiecki i mając mało semicki wygląd (długie blond włosy i niebieskie oczy), działała też poza gettem, gdzie dostarczała broń i kolportowała prasę podziemną, a także uczestniczyła w ewakuacji z getta ludności żydowskiej i ukrywaniu jej po stronie aryjskiej; zbiegłych z niewoli żołnierzy sowieckich kierowała do oddziałów GL.
Po przeprowadzeniu przez Niemców od lipca do września 1942 akcji wysiedlenia ludności z getta T. na polecenie kierownictwa PPR dołączyła do oddziału GL im. Ludwika Waryńskiego, walczącego w pow. łowickim; jako Wanda Witwicka zastępowała w nim dowódcę, Antoniego Grabowskiego. Prawdopodobnie jeszcze w październiku t.r. wróciła do Warszawy i dołączyła do dowodzonej przez Jana Strzeszewskiego Grupy Specjalnej (tzw. specgrupa) przy Sztabie Głównym GL. Pod pseud. Mała Wanda, Niuta i Wanda brała udział w akcjach bojowych i ekspriopriacyjnych tej formacji. Dn. 15 I 1943 uczestniczyła w przejęciu kasy Ubezpieczalni Społecznej przy ul. Smulikowskiego na Powiślu, a dwa dni później w nieudanym zamachu bombowym na kinoteatr «Kammerlichtspieltheater» przy ul. Marszałkowskiej 8. W styczniu t.r. brała udział w likwidacji trzech agentów Gestapo przy ul. Chmielnej; gdy okazało się, że jeden z agentów przeżył, przedostała się, przebrana za lekarza, do szpitala «Omega» w Alejach Jerozolimskich i zastrzeliła zarówno jego, jak i stojącego na straży policjanta. Po wybuchu 19 IV powstania w getcie uczestniczyła nazajutrz w ataku na żołnierzy niemieckich ostrzeliwujących teren walk z ul. Nowiniarskiej. Wzięła udział w kolejnej akcji ekspriopriacyjnej Grupy Specjalnej 14 V na bank Związku Spółdzielni Spożywców «Społem» przy Krakowskim Przedmieściu 16/18, podczas której zginęła większość jej uczestników wraz z dowódcą grupy, Franciszkiem Bartoszkiem (ocaleli tylko ubezpieczający akcję T. i J. Duracz). Po odbudowaniu specgrupy pod dowództwem Grabowskiego uczestniczyła pod koniec czerwca w likwidacji agenta Gestapo na Saskiej Kępie oraz w ekspriopriacji firmy krawieckiej Józefa Michalskiego przy ul. Marszałkowskiej 56. Poszukiwana przez Gestapo (za jej schwytanie wyznaczono nagrodę), została aresztowana 19 VII 1943 w mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 21. Poddana torturom w siedzibie Gestapo przy al. Szucha, nikogo nie wydała, po czym została przewieziona do więzienia na Pawiaku. Prawdopodobnie została rozstrzelana w ruinach getta. Wg innej wersji, już otoczona przez Gestapo w mieszkaniu, zażyła cyjankali. Pośmiertnie została odznaczona Orderem Krzyża Grunwaldu III kl. (1945) i Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (1945).
T. nie założyła rodziny.
Słownik biograficzny kobiet odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari, Tor. 2007 III (bibliogr., fot.); Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939–1945, W. 1988 (bibliogr., fot.); – Domańska R., Pawiak. Więzienie Gestapo. Kronika 1939–1944, W. 1978; Garas J., Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, W. 1971; Grupińska A., Odczytanie listy, W. 2003 (fot.); Mark B., Życie i walka młodzieży w gettach w okresie okupacji hitlerowskiej 1939–1944, W. 1961 s. 35, 41–2; Sowińska S., Lata walki, W. 1966 s. 51, 79, 84–6, 105–6, 128–31, 144–6 (fot.); Strzembosz T., Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939–1944, W. 1983; – Dowództwo Główne GL i AL. Zbiór dokumentów z lat 1942–1944, Oprac. W. Poterański i in., W. 1967; Tajne oblicze GL–AL i PPR. Dokumenty, Oprac. M. J. Chodakiewicz i in., W. 1997 I; – AP w Ł.: Karta meldunkowa do spisu ludności Icka Majera Teitelbaum; Arch. Uniw. Warsz.: Album studentów Wydz. Human., wpis nr 50699; Fundacja Gen. Elżbiety Zawackiej Arch. i Muz. Pomor. AK oraz Wojsk. Służby Kobiet w Tor.: sygn. 3697/WSK (teczka osobowa); – Mater. Red. PSB: Biogram T. autorstwa Stanisława Zbigniewa Gołębiowskiego.
Dorota Kromp